Υπάρχουν καθόλου πιθανότητες για έναν χορό μεταξύ των ηγεμονικών χωρών;

Πρώτη καταχώρηση: Παρασκευή, 2 Ιουλίου 2021, 10:38
Ερόλ Ουζέρ
Υπάρχουν καθόλου πιθανότητες για έναν χορό μεταξύ των ηγεμονικών χωρών;

Του Ερόλ Ουζέρ*

Παρά το πρόσφατο ενδιαφέρον των παρατηρητών αναφορικά με την κατάσταση των σχέσεων μεταξύ των ηγεμονικών χωρών, η γενική εξέλιξη της διεθνούς πολιτικής διαμορφώνει μια σχετικά αισιόδοξη εντύπωση, πρωτίστως επειδή το ερώτημα σχετικά με το πόσο κοντά είναι οι παγκόσμιες υπερδυνάμεις σε μία καινούρια προσέγγιση και αντίληψη της πραγματικότητας αποκτά όχι μόνο θεωρητικές αλλά και πρακτικές διαστάσεις.

Αυτό ισχύει, φυσικά, για τις ΗΠΑ, οι οποίες δεν έχουν ακόμη συνειδητοποιήσει το γεγονός ότι η διεθνής τάξη μπορεί να είναι το προϊόν όχι μόνο των δικών τους δυνατοτήτων, αλλά στην αναγνώριση της δύναμης και των άλλων παγκόσμιων παικτών. Όμως ακόμα και η παραδοχή της ιδέας ότι η εξωτερική πολιτική της δημοκρατικής διοίκησης είναι ένα παιχνίδι τακτικής μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία μίας πιο επαρκούς σύγκρισης ανάμεσα στην άποψη των Ηνωμένων Πολιτειών και στην άποψη σχετικά με αυτή.

Παρά το γεγονός ότι η ρητορική της εξωτερικής πολιτικής των Ηνωμένων Πολιτειών συχνά παραμένει βασισμένη σε ψευδαισθήσεις, οι πράξεις της αμερικανικής κυβέρνησης συχνά συνάδουν με τις απαιτήσεις της πραγματικότητας. Σε περίπτωση που η νέα διεθνής τάξη αποκτήσει μία σχετικά σταθερή μορφή, η μοναδικότητά της θα αποδείξει ότι δεν είναι το αποτέλεσμα συμφωνίας ανάμεσα στους νικητές. Ταυτόχρονα, όπως και στις δύο προηγούμενες τάξεις -ακολουθώντας τη διάσκεψη της Γιάλτα και τη μετά Σοβιετικής Ένωσης προοδευτική-, αυτή η τάξη θα υπάρχει στη σκιά ενός μόνιμου ψυχρού πολέμου ανάμεσα στις υπερδυνάμεις. Επιπλέον θα περιλαμβάνει εντελώς μοναδικά χαρακτηριστικά, κληρονομώντας τα από την προηγούμενη ιστορική εποχή ή χαρακτηριστικά που θα συνδέονται με τα καινούρια τεχνολογικά επιτεύγματα.

Πρώτα από όλα μπορούμε να μιλήσουμε για τη διατήρηση της τακτικής των μόνιμων συμμαχιών και τη διαίρεση του κόσμου κατά μήκος των γραμμών πληροφοριών, επικοινωνίας και τεχνολογίας. Την ίδια στιγμή, όπως ίσως κάποιος ελπίζει, και οι δύο θα μπορούσαν να γίνουν εργαλείο για μια ήπια αποσυναρμολόγηση της παγκοσμιοποίησης όπως την έχουμε συνηθίσει τα τελευταία τριάντα χρόνια. Πρόσφατα, η κατάσταση της διεθνούς πολιτικής μάς έχει πραγματικά δώσει λόγους να σκεφτούμε ότι η επιθυμία των Ηνωμένων Πολιτειών και της Δύσης, σαν σύνολο, να ανακτήσουν την κυριαρχία τους έχει αρχίσει να φθίνει. Κατ΄ αρχάς αυτό επιβεβαιώνεται από την εξάπλωση των μέτρων μονομερούς οικονομικής πίεσης (οι ονομαζόμενες ρήτρες) και εμπορικών πολέμων. Η συνεχώς αυξανόμενη χρήση τους από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους και της προνομιακής θέσης τους στην παγκόσμια οικονομία ως πηγή δύναμης αποδεικνύει μια απώλεια πεποίθησης σχετικά με τις προοπτικές για τη δική τους ηγεμονία.

Αυτή η ηγεμονία, αναφορικά με τις δυνάμεις, η στρατιωτική νίκη έναντι της οποίας είναι αδύνατη εξαιτίας των πυρηνικών όπλων, θα ήταν εφικτή μόνο σε περιβάλλον συνεργασίας και θεσμοποίησης των σχέσεων. Ωστόσο η άρνηση να συνεργαστούν καθώς και η καταστροφή των θεσμών της παγκοσμιοποίησης συνεπάγονται πρωτίστως την αποκήρυξη των προοπτικών για ηγεμονία. Ως εκ τούτου, μια εμπεριστατωμένη έρευνα του προβλήματος και των χαρακτηριστικών της τακτικής των ονομαζόμενων κυρώσεων θα μπορούσε να συμπληρωθεί από μια ανάλυση του πώς αυτό αντανακλά τη γενική εξέλιξη των διεθνών σχέσεων. Στην πραγματικότητα, μέτρα τα οποία υπονομεύουν την παγκοσμιοποίηση δηλώνουν μια προθυμία να θυσιαστεί η πιθανότητα να επιτευχθεί με κάποιον τρόπο που θα είναι επωφελής για τη μία πλευρά. Αντίθετα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Δύση προσπαθούν να κερδίσουν μονομερή οφέλη. Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί καλό σημάδι, μία κίνηση προς μια διεθνή τακτική εξισορρόπησης της δύναμης, η οποία δεν υπονοεί την άνευ όρων κυριαρχία μίας ομάδας διά της βίας. Αυτό είναι κάτι για το οποίο η ρωσική διπλωματία επιμένει εδώ και χρόνια, καθώς μπορεί να γίνει η βάση για εποικοδομητικές σχέσεις ανάμεσα στις δυνάμεις. Υπό αυτή την έννοια, ήδη είναι λογικό να εικάζουμε τι χαρακτηριστικά θα έχει η δομή του κόσμου σε λίγα χρόνια.

Πρώτα από όλα, η καινούρια τάξη δεν θα μπορεί να είναι μια επανάληψη «της συναυλίας των δυνάμεων» γνωστής σε εμάς από τον 19ο αιώνα, ακόμα και στην επεξεργασμένη μορφή της. Επειδή η Ανεξαρτησία πολλών, μεγάλων και σημαντικών πολιτειών θα παραμείνει περιορισμένη λόγω της κατάστασης των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αν και τέτοιες σχέσεις θα αποδυναμωθούν.

Αν στην περίπτωση της Ευρώπης είναι πιθανό να μιλάμε για σχετική στρατηγική αυτονομία, τότε για την Κίνα ο φόβος είναι τόσο μεγάλος που παραλύει κάθε δυνατότητα. Το Τόκιο θα έπρεπε αλλιώς να παίξει σημαντικό ρόλο στην παγκόσμια πολιτική. Αλλά τέτοιες χώρες όπως η Γερμανία ή η Γαλλία, αν και τώρα μπορούν να υπερασπίσουν τα προσωπικά τους συμφέροντα, μέσα στην κοινή χορωδία των συμμάχων των Ηνωμένων Πολιτειών, στο κοντινό μέλλον θα αντιμετωπίσουν τέτοιες αναταραχές που δεν θα έχουν χρόνο για ανεξαρτησία στην εξωτερική πολιτική τους.

Στην πραγματικότητα μόνο τρεις δυνάμεις είναι έτοιμες να αντιμετωπίσουν τη διεθνή ισορροπία της πολιτικής των δυνάμεων, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία και η Κίνα. Πρώτα από όλα διότι οι ικανότητές τους με τον έναν τρόπο ή τον άλλο εξαλείφουν την ανάγκη να έχουν συμμάχους στους οποίους υπό άλλες συνθήκες θα βασίζονταν.

Ακόμα και η Κίνα, η οποία στρατιωτικά είναι πιο αδύναμη από τη Ρωσία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι πολύ μεγάλη για να έχει συμμάχους. Ως εκ τούτου είναι τώρα πολύ δύσκολο να φανταστεί κάποιος ποιες χώρες, πέραν αυτών των τριών, θα μπορούσαν στο μέλλον να διαμορφώσουν μία επίσημη ή ανεπίσημη δομή στη διεθνή διακυβέρνηση.

Δεύτερον, οι σχέσεις ανάμεσα στις δυνάμεις πιθανότατα δεν θα απαλλαγούν ποτέ από κανενός είδους προστριβές. Αυτό θα είναι το αποτέλεσμα της συνεχούς τους επιθυμίας να δοκιμάζουν τα όρια των δικών τους δυνατοτήτων. Ήδη τώρα μπορούμε να μετρήσουμε πολλές γεωγραφικές ζώνες όπου η Ρωσία, η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν άμεσα ή έμμεσα να έρθουν σε σύγκρουση μεταξύ τους η οποία κάθε φορά θα κλιμακώνεται σε πιο σοβαρή διαμάχη, σε συνθήκες όπου μία διαμάχη, αμοιβαίες κυρώσεις ή τοπικοί πόλεμοι γίνονται μέρος της διπλωματικής πολιτικής.

Θα ήταν αφελές να υποθέσουμε την πιθανότητα μόνιμων λύσεων. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο βλέπουμε ήδη πολύ πειστικές προσπάθειες να εφιστήσουν την προσοχή των κυβερνήσεων των ισχυρών κρατών στην ανάγκη για πιο σταθερή προσέγγιση στο θέμα της διαχείρισης ανάμεσα σε αυτές και στη δημιουργία κανόνων του παιχνιδιού, σε ένα περιβάλλον όπου ο ανταγωνισμός και οι συγκρούσεις είναι κομμάτι των καθημερινών σχέσεων.

Τρίτον, η δυναμική της σπουδαιότητας των μέτριων δυνάμεων όπως η Τουρκία, το Ιράν, η Ιαπωνία ή η Σαουδική Αραβία παραμένει αβέβαιη. Απέναντι στο υπόβαθρο της πτώσης της ελεύθερης τάξης πραγμάτων, αυτές οι χώρες μπόρεσαν να αυξήσουν πολύ σημαντικά τη δική τους σπουδαιότητα στην πολιτική των δυνατότερων παικτών και πρακτικά άφησαν τη σκιά τους. Αλλά είναι εντελώς άγνωστο πόσο πολύ θα διαρκέσει η επιτυχία τους μέσα σε νέες συνθήκες. Δε μπορούμε να αποκλείσουμε ότι καθώς διαμορφώνεται η νέα τάξη το περιθώριο διορθωτικών κινήσεων και η ικανότητα αυτών των κρατών να υπερασπιστούν τη σπουδαιότητά τους, τα συμφέροντά τους και τις αξίες τους σταδιακά θα φθίνει.

Εν κατακλείδι, μια διεθνής τάξη βασισμένη σε μια ισορροπία δυνάμεων θα επηρεάζεται ακόμα από τις ιδεολογικές διαφορές σχετικά με την εσωτερική ανάπτυξη των κυρίων συμμετεχόντων. Μέχρι τώρα, αυτές οι διαφορές εμφανίζονται σε μία κατά κάποιο τρόπο αλλόκοτη μορφή, όπως για παράδειγμα η ιδέα μιας «συμμαχίας δημοκρατιών» που προωθείται από την αμερικανική διοίκηση. Αλλά στο μέλλον, οι διαφορές σε βασικά θέματα ίσως αποδειχθούν να είναι όχι μόνο ένας παράγοντας στην πολιτική δυνάμεων, αλλά επίσης να έχουν έναν πιο θεμελιωτικό χαρακτήρα. Μέχρι τώρα, μπορούμε να κατανοήσουμε τις ιδεολογικές πλοκές, σύμφωνα με τις οποίες υπάρχει μία ασυμφωνία ανάμεσα στις δυτικές χώρες και τις υπόλοιπες χώρες του κόσμου, σχετικά με τους αγώνες και τις προσπάθειες για δύναμη, όπου η κάθε μία αναζητά να κυριαρχήσει και με τη βία και σεβόμενη τα ήθη. Όμως, αν στο μέλλον οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη πραγματικά βιώσουν μια αναδιάρθρωση των κοινωνιών σε σύγκριση με την εποχή της Αναδιαμόρφωσης, τότε οι απόψεις για τις σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους στη Δύση και στην Ανατολή ίσως αποδειχτούν να είναι εντελώς αντίθετες. Μέχρι τώρα ακόμα μοιάζει με υποπροϊόν της γενικής κρίσης του υπάρχοντος μοντέλου της παγκόσμιας οικονομίας. Είναι σίγουρα πολύ νωρίς τώρα να κάνουμε εικασίες για το πώς θα είναι η νέα τάξη. Αλλά οι διαδικασίες και τα φαινόμενα τα οποία παρατηρούνται μας πείθουν ότι θα είναι πολύ πιο ευέλικτη, ελεύθερη και ταυτόχρονα πιο συγκρουόμενη από ό,τι θα θέλαμε ως προς την προσκόλληση στις μόνιμες καταστάσεις.

* Ο Ερόλ Ουζέρ είναι γνωστός επιχειρηματίας και χρηματιστής στην Τουρκία

Τελευταία ενημέρωση: Παρασκευή, 2 Ιουλίου 2021, 10:54